Zarys gramatyki

Genetycznie i typologicznie suahili należy do grupy języków bantu (liczącej w sumie ponad 500 języków), która rozciąga się na południe od równika. Naukowo błędne choć rozpowszechnione są opinie, że suahili jest językiem mieszanym czy wręcz dialektem-hybrydą języka arabskiego. Suahili jest rodzimym językiem afrykańskim a jedynie kontakty z Arabami, a następnie z Portugalczykami i Anglikami pozostawiły swój ślad w słownictwie. Równolegle – w Kongu (DRK), Burundi i Ruandzie suahili absorbuje zapożyczenia z języka francuskiego, a w północnym Mozambiku (gdzie współcześnie ma zasięg bardzo ograniczony) z języka portugalskiego.

Forma standardowa języka powstała na początku XX wieku w oparciu o zanzibarski dialekt unguja, w powszechnym użyciu pozostają jednak nadal inne odmiany dialektalne, wśród nich najbardziej znane amu z wyspy Lamu i mvita z Mombasy, jak również uproszczone odmiany używane w wielkomiejskich tyglach społecznych (np. w Nairobi czy w kongijskiej Katandze), na forach internetowych czy w krótkich wiadomościach tekstowych sms.

Wymowa

Od końca XIX wieku suahili jest zapisywany alfabetem łacińskim. Wymowa jest dla Polaków jednym z łatwiejszych elementów języka. Większość głosek, a więc także przypisanych im liter pisma łacińskiego, wymawiamy tak jak w języku polskim. Ogólne praktyczne zasady czytania można sformułować jako: „samogłoski wymawiamy jak w polskim, spółgłoski jak w angielskim”. Wymawiamy zwykle wszystkie litery wyrazu. Wyjątkiem są dwuznaki omówione poniżej. Jeśli litera występuje dwa razy, wymawiamy ją podwójnie. Akcent, tak jak w polskim, pada zwykle na przedostatnią sylabę.

Wyjątki od wymowy polskiej:

  • „j” jak „dż” (jana [dżana] wczoraj)
  • „v” jak „w” (vizuri [wizuri] dobrze)
  • „w” jak „ł” (wiki [łiki] tydzień)
  • „y” jak „j” (yeye [jeje] on, ona, ono)
  • „ch” jak „cz” (chakula [czakula] jedzenie)
  • „sh” jak „sz” (shilingi [szilingi] szyling)
  • „dh” jak dźwięczne „th” ([ð]1) w angielskim wyrazie ‘they’ (dhahabu złoto)
  • „th” jak bezdźwięczne „th” ([θ]) w angielskim wyrazie ‘thing’ (theluji śnieg)
  • „gh” podobnie do dźwięcznego „h” ([ɣ]) w wyrazie ‘Bohdan’ (ghali drogi)
  • „ng’” spółgłoska nosowa tylnojęzykowa wymawiana jak „n” w wyrazie Bangladesz (ng’ombe krowa)

Gramatyka

Ze względu na skrótowy charakter opracowania przedstawiamy tutaj zaledwie kilka charakterystycznych cech i przykładów z gramatyki języka. Po szersze informacje należy sięgnąć np. do opracowania Ohly, R., Kraska-Szlenk, I. i Z. Podobińska. 1998. Język suahili. Warszawa: Dialog.

Ogólną cechą suahili, jak i innych języków bantu, jest to, że formy wyrazów zmieniają się najbardziej na początku, a nie jak w polszczyźnie na końcu słowa. Suahili charakteryzuje się występowaniem tzw. klas rzeczownikowych – kategorii funkcjonalnie podobnej do naszego rodzaju gramatycznego w tym sensie, że narzuca ona związek zgody na wyrazy określające w obrębie frazy z konkretnym rzeczownikiem, wyrazem określanym. Nie ma natomiast gramatycznego rozróżnienia rodzaju naturalnego. Nie ma też odmiany przez przypadki.

W strukturze każdego rzeczownika wyróżnia się rdzeń i prefiks klasy gramatycznej. Każdy rzeczownik należy do jednej z kilkunastu klas, którym przypisane są odpowiednie prefiksy dołączane do określeń rzeczownika i do czasownika, tak aby uzgodnić je z rzeczownikiem, który opisują. Przynależność do klas historycznie uwarunkowana była semantycznie, obecnie podział semantyczny nieco się zaciera i stosuje się głównie kryteria formalne.

I tak np. klasa 1 to tak zwana „klasa ludzi” – znajdziemy w niej takie rzeczowniki jak mtu ‘człowiek’, mtoto ‘dziecko’ charakteryzujące się prefiksem m-. Liczbę mnogą tych rzeczowników znajdziemy w klasie 2 z prefiksem wa-: watu ‘ludzie’, watoto ‘dzieci’. W klasie 3 z prefiksem m- (liczbą mnogą w klasie 4 z prefiksem mi-) znajdują się m.in. nazwy roślin, np. mnazi ‘palma kokosowa’, minazi ‘palmy kokosowe’, i części ciała mkono ‘ręka’, mikono ‘ręce’, a w klasie 7 z prefiksem ki- (liczba mnoga w klasie 8 z prefiksem vi-) znajdziemy głównie nazwy rzeczy: kitu ‘rzecz’, kisu ‘nóż’, vitu ‘rzeczy’, visu ‘noże’.

Wykaz klas rzeczownikowych wraz z prefiksami przedstawiamy w tabeli odmian.

Aby zbudować całe zdanie musimy jego poszczególne elementy (wyrazy określające) uzgodnić z rzeczownikiem:

  • Mtu huyu amefika ‘ten człowiek przyjechał’
  • Watu hawa wamefika ‘ci ludzie przyjechali’
  • Treni hii imefika ‘ten pociąg przyjechał’
  • Treni hizi zimefika ‘te pociągi przyjechały’
  • Kisu kizuri kimepotea ‘zginął dobry nóż
  • Visu vizuri vimepotea ‘zginęły dobre noże

Nieliczna grupa rdzennie bantuskich przymiotników ma taką samą strukturę jak rzeczowniki, tj. rdzeń poprzedzony jest prefiksem klasowym zależnym od klasy rzeczownika, który opisują.

  • mtoto mzuri 'ładne dzieko'
  • kiti kizuri 'ładne krzesło'
  • kalamu nzuri 'ładny długopis'

Nieco liczniejszą grupę stanowią przymiotniki zapożyczone, które nie łączą się z prefiksami klas gramatycznych.

  • mtoto safi 'czyste dziecko'
  • kiti safi 'czyste krzesło'
  • kalamu safi 'czysty długopis'

Czasownik budujemy poprzez dołączanie przed jego rdzeniem różnych morfemów, uzgadniając go w ten sposób z podmiotem w różnych formach czasu, aspektu czy trybu:

  • ni-na-soma ‘ja czytam’
  • a-li-soma ‘on/ona czytał/a’
  • tu-me-soma ‘my przeczytaliśmy’
  • wa-ta-soma ‘oni będą czytać’
  • treni i-ta-fika ‘pociąg przyjedzie’
  • vitabu vi-me-potea ‘książki zginęły’

Przez przyrostki tworzymy również formy pochodne czasownika, tworząc tzw. rdzeń rozszerzony, wyrażające całą gamę znaczeń: m.in. formę bierną, sprawczą, kierunkową, wzajemną, odwrotną, jak np. w następujących zdaniach z czasownikiem -soma ‘czytać’:

  • mama anasoma kitabu ‘matka czyta książkę’ (rdzeń podstawowy)
  • mama anamsomea mtoto kitabu ‘matka czyta (mu) dziecku książkę’ (forma kierunkowa)
  • kitabu kimesomwa na mama ‘książka została przeczytana przez matkę’ (forma bierna)
  • mama anamsomesha mtoto 'matka uczy dziecko' (dosł. matka sprawia, że dziecko się uczy) (forma sprawcza)

Bezokolicznik tworzymy poprzez dodanie do rdzenia czasownika prefiksu ku-: kusoma ‘czytać’, kupenda ‘kochać’.

Zaimki w suahili, podobnie jak inne części mowy, uzgadniają się z rzeczownikiem. Wyjątkiem są niezależne zaimki osobowe, używane dla emfazy podmiotu lub dopełnienia. W suahili występują trzy rodzaje zaimków wskazujących, bliższe, dalsze i referencyjne, tj. określające osoby lub rzeczy wcześniej wspomniane.

  • mtoto huyu 'to dziecko'
  • mtoto yule 'tamto dziecko'
  • kitabu hiki 'ta książka'
  • kitabu hicho 'owa, wcześniej wspomniana książka'

W zaimkach dzierżawczych wskaźnik odpowiedniej klasy dołączany jest do tematu, np. -angu 'mój, moja, moje':

  • mtoto wangu 'moje dziecko'
  • mtoto wake 'jego dziecko'
  • kitabu changu 'moja książka'
  • kitabu chake 'jego książka'

Nieliczną grupę stanowią wyrazy o stałej formie, które można zaliczyć do spójników, przysłówków czy partykuł, np. na 'i; z; a', sasa 'teraz'.

Być może najciekawszą kategorią gramatyczną w suahili są tzw. ideofony. Wyrazy 'ideonaśladowcze', z których tylko nieliczne mają charakter onomatopeiczny.

  • kuanguka chubwi 'wpaść do wody'
  • kulala fo fo fo 'spać mocno'
  • nyeusi ti ti ti 'bardzo czarny'

Tabela odmian

Numer klasy Rzeczownik Przymiotnik Zaimek dzierż. Partykuła -a Liczebnik   Czasownik Kopuła lokatywna
Podmiot Dopełnienie -po/-ko/-mo
1 mtoto
mwalimu
mzuri
mwema
wangu wa mmoja 1. ni-
2. u-
3. a-
1. -ni-
2. -ku-
3. -m-/-mw-
1. ni-
2. u-
3. yu-
2 watoto
walimu
wazuri
wema
wangu wa wawili
watatu
1. tu-
2. m-
3. wa-
1. -tu-
2. -wa-
3. -wa-
1. tu-
2. m-
3. wa-
3 mmea
mwaka
mzuri
mwema 
wangu wa mmoja u- -u- u-
4 mimea
miaka
mizuri
myema 
yangu ya miwili
mitatu
i- -i- i-
5 jicho
ua
zuri
jema 
langu la moja li- -li- li-
6 macho
maua
mazuri
mema 
yangu ya mawili
matatu
ya- -ya- ya-
7 kitabu
choo
kizuri
chema 
changu cha kimoja ki- -ki- ki-
8 vitabu
vyoo
vizuri
vyema
vyangu vya viwili
vitatu
vi- -vi- vi-
9 nyumba
kalamu
nzuri, njema,
mbaya, nyingi
yangu ya moja i- -i- i-
10 nyumba
kalamu
nzuri, njema,
mbaya, nyingi
zangu za mbili
tatu
zi- -zi- zi-
11/14 ufunguo
wimbo
mzuri
mwema
wangu wa mmoja u- -u- u-
15 kuimba kuzuri
kwema
kwangu kwa kumoja ku- -ku- ku-
16 mahali
nyumbani
(klasy
lokatywne)
pazuri
pema
pangu pa pamoja pa- -pa- pa-
17 kuzuri
kwema
kwangu kwa kumoja ku- -ku- ku-
18 mzuri
mwema
mwangu mwa mmoja mu- -mu- mu-
osobowy zależnie od klasy jak w klasach 1/2 yangu jak w klasach 1/2
zależnie od klasy zangu
żywotny zależnie od klasy jak w klasach 1/2 wangu jak w klasach 1/2
zależnie od klasy zangu



1 Trzy spółgłoski szczelinowe ‘dh’, ‘th’ i ‘gh’ zostały opisane symbolami Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (IPA) ze względu na trudność oddania ich brzmienia polskimi symbolami.